7 maart 2017
WBO: essentiële begrippen belicht

Voor de uitvoering van bepaalde bevolkingsonderzoeken is een vergunning vereist van de minister van VWS. Dit geldt bijvoorbeeld voor bevolkingsonderzoek naar ‘ernstige ziekten of afwijkingen die niet te behandelen of te voorkomen zijn’. Maar wat is precies een ernstige onbehandelbare ziekte? En wanneer is er sprake van een ‘aanbod’ aan bevolkingsonderzoek? Daarover gaat dit advies.

samenvatting

Om mensen te beschermen tegen bevolkingsonderzoek dat schadelijk kan zijn voor hun gezondheid, is in bepaalde gevallen een vergunning nodig. Dit is geregeld in de Wet op het bevolkingsonderzoek (WBO). Er bestaat onduidelijkheid over de interpretatie van enkele begrippen in deze wet. Dit betreft vooral de reikwijdte van het begrip ‘aanbod’ (bepalend voor de vraag of er sprake is van bevolkingsonderzoek) en van het criterium ‘ernstige ziekten of afwijkingen waarvoor geen behandeling of preventie mogelijk is’ (bepalend voor de vraag of er een vergunning vereist is of niet). De Commissie Bevolkingsonderzoek van de Gezondheidsraad geeft in dit advies aan hoe deze begrippen tot nu toe worden uitgelegd en wat hiervan de beperkingen zijn. Bovendien doet zij aanbevelingen voor de wetstekst en de daarbij behorende toelichting voor de herziening van de WBO. De commissie baseert zich op de wetsgeschiedenis en eerdere adviezen van de Gezondheidsraad.

Volgens de commissie moet het begrip ‘aanbod’ ruim uitgelegd worden. Er is sprake van een aanbod van bevolkingsonderzoek wanneer mensen zonder hulpvraag en zonder medische indicatie door een (zorg)aanbieder worden uitgenodigd of aangemoedigd om deel te nemen aan een geneeskundig onderzoek dat gericht is op het opsporen van (risico-indicatoren voor) ziekten of afwijkingen. Dit geldt ook wanneer een individu zelf daartoe het uiteindelijke initiatief neemt (bijvoorbeeld na een advertentie voor een total body scan).

Er is ook sprake van bevolkingsonderzoek als de opsporing niet gericht is op een specifieke aandoening (‘ongerichte screening’) of als er sprake is van een voorselectie van personen door middel van bijvoorbeeld een vragenlijst, een interview of een meting van lichaamskenmerken, zoals gewicht of lengte (‘getrapte screening’). Waar het aanbod van bevolkingsonderzoek ophoudt en overgaat naar diagnostiek hangt af van het doel, de opzet en de organisatie van het bevolkingsonderzoek.

Juridisch gezien is het vergunningcriterium in de WBO ‘ernstige ziekten of afwijkingen waarvoor geen behandeling of preventie mogelijk is’ een alles-of-niets-criterium. Gezien het beschermingsdoel van de wet adviseert de commissie niet te snel aan te nemen dat een aandoening behandelbaar is. Bij twijfel dient de kwalificatie ‘behandelbaar of niet’ gebaseerd te worden op de stand van de wetenschap over het te verwachten gunstig effect op de klinische uitkomst van de beschikbare behandelingen voor een aandoening. Bij de beoordeling van het vergunningcriterium ‘ernstige ziekten of afwijkingen waarvoor geen behandeling of preventie mogelijk is’ speelt ook de ernst van de aandoening en de ernst van de mogelijke gevolgen van de aandoening een belangrijke rol. Een vergunning is immers volgens de wet pas vereist als een niet te voorkomen aandoening niet alleen onbehandelbaar is, maar ook ernstig.

De commissie adviseert de minister om bij de herziening van de WBO in de wet of de toelichting daarop duidelijk te maken dat ook ongerichte screening en getrapte screening onder ‘aanbod’ in de zin van de wet vallen. Verder adviseert zij in de toelichting op te nemen dat in geval van twijfel een aandoening niet te snel als ‘behandelbaar’ moet worden gekwalificeerd. Bij bevolkingsonderzoek naar onbehandelbare en niet te voorkomen ziekten en afwijkingen is pas sprake van een vergunningplicht als de aandoening of de gevolgen van de aandoening voor de betrokkenen ernstig (kunnen) zijn. Ook geeft de commissie de minister in overweging het criterium ‘ernstig’ een ruimere en explicietere uitleg te geven, zo nodig in de wetstekst, dan in de huidige wet en de toelichting daarop. Een aandoening kan ook ernstig zijn vanwege de ingrijpendheid van de handelingsopties, zoals het afbreken van de zwangerschap.